LA PLEJ ANTIKVA LINGVO KAJ LA PLEJ JUNA LINGVO
—Pri la rilato inter Latino kaj Esperanto
de Feng Gan-ma

    Latino estas unu el 1a plej antikvaj lingvoj en la mondo. i apartenas al itala brano de la hind-eropa familio kaj estis la enerale uzita lingvo de la Romana Imperio. ar la urbo Romo situas en la regiono Latio, tiu i lingvo estas nomita Latino. De la 6-a jarcento a .K. jam aperis la latinaj dokumentoj; en la 2-a jarcento a .K. la Romana Imperio ne nur unuigis iujn tribojn en la duoninsulo Apenino, sed anka subjugigis la vastan regionon la Mediteraneo. kaj fariis hegemonia sklavsistema tato, kies teritorio etendiis a1 la kontinentoj de Azio, Eropo kaj Afriko. Tial en 1a lingvoj de la Romana Imperio Latino akiris superregantan pozicion. ar la romana kulturo kontaktiis kun la alte disvolviinta helena kulturo, multaj grekaj vortoj estis ensorbitaj de Latino. En la jaro 470 p.K. la disrompio de la Romana Imperio ne kondukis Latinon a1 malapereco. De tiam Latino dispartiis en du formojn: Unue, Latino kombiniis kun la lokaj dialektoj de Francio, Hispanio, Italio, Portugalio kaj Rumanio, kaj formis la naciajn lingvojn de tiuj i landoj. Tiuj i lingvoj enerale nomias la moderna Latino. Alie, kvankam Latino ne plu servas kiel parola komunikilo de ordinaraj popolanoj, tamen i ankora estas vaste uzata en la moderna scienco. 0ni uzas Latinon en medicino, biologio, astronomio, filozofio, leo kaj kemio, el kij en medicino oni uzas plej vaste. En medicinaj fakoj, kiaj anatomio, fiziologio, patologio, mikrobiologio, farmatologio kaj recepturo la latinaj terminoj estas ie renkonteblaj. Internacie Latino ludas gravan rolon en la unuio de la medicinaj terminoj. En aliaj kelkaj lernofakoj, kiaj zoologio kaj botaniko, Latino servas kiel la kriterio de nomenklaturo. Tial diversniveiaj lernejoj de medicino kaj farmacio, agrikulturo. zootekniko kaj veterinaria medicino en la tuta mondo enerale instalas la lernoprogramon pri Latino. Ekde la jaro 1950, la la regulo de la Minister1o de Publika Sano de la Centra Popola Registaro de inio, diversnivelaj lernejoj de medicino kaj farmacio (inkluzive de medicinaj profesiaj lernejoj kaj higienaj lernejoj )envicigis Latinon inter la devigaj kursoj.
    Esperanto estas la plej juna lingvo. i estas artefarita helpa lingvo, publikita de d-ro Ludviko Lazaro Zamenhof, pola okulkuracisto, en la jaro 1887. Surbaze de la lingvoj de la hind-eropa familio, d-ro Zamenhof plibonigis, rafinis kaj faris Esperanton scienca, logika, facila, belsona kaj esprimria lingvo, ki nun farias utila ilo por internacia interano.
    D-ro Zamenhof estis genia lingva majstro. La dokumentaj notoj li scipovis la polan, hebrean, rusan, germanan, anglan, francan, hispanan, grekan, svedan lingvoj kaj Latino. Por li, kiel okulkuracisto, Latino sendube estis unu el tiuj lingvoj, kiujn li plej bone primajstris, kio plene enkorpiis en Esperanto, kreita de li. Tiu i artikolo diskutas la rilaton inter Latino kaj Esperanto en literoj, prononco kaj vortoj.
    1 ). Literoj. La Alfabeto de Esperanto konsistas el 28 literoj, kiuj tute devenas el la latinaj literoj. La literoj q, x, y de la latina alfabeto estis forlasitaj pro tio ke tiuj i literoj povis esti anstataigitaj per k, ks, i respektive; krome 6 Esperantaj literoj estas latinaj literoj. aldonitaj signojn. Tiuj i literoj estas , , , , , .
    2). Prononco. La prononco de Esperantaj literoj efe estas la la internacia fonetika transkribo de Latino, kaj iu Esperanta litero havas nur unu fiksan prononcon. La latina litero c havas du fonetikajn transkribojn: Starante antae, i, y, gi estas legita kiel [ts]; anta a, o, u kaj konsonanto, kiel [k]. En Esperanto, c estas iam legita kiel [ts]; kiam la litero devas esti legita kiel [k], i estas skribita kiel k. Plie, la akcenta regulo de Latino estas kiel jena: Unue, en unusilaba vorto ne ekzistas akcento: due, en dusilaba vorto la akcento fiksas sur la antalasta silabo; trie, en plursilaba vorto la akcento povas esti sur la antaulasta a praantalasta silabo. En la Esperanta unusilaba vorto ne ekzistas akcento; en dusilaba a plursilaba vorto la akcento fiksas sur la antalasta silabo. 0ni facile trovis, ke la akcenta regulo de Esperanto estas simpligita regulo de Latino.
    3). Vortoj. Esperanto ensorbis multe da latinaj vortoj per jenaj formoj:
    a). Latinaj vortoj estas uzitaj en Esperanto sen ano.

    b). Por formado de Esperantaj vortoj oni aldonis respondajn Esperantajn finaojn al latinaj vortoj.

    c). Latinaj finaoj estas anstataigitaj per respondaj Esperantaj finaoj.

    c). Kiam latinaj vortoj fariis Esperantaj vortoj, la literoj aniis regule,

    d). La vokativo de latinaj substantivoj aniis en Esperantaj substantivoj.

    e ). Se en Latino najbaraj konsonantaj literoj estas samaj, en Esperanto oni skribas nur unu literon.

    f ). 0ni iomete aniis latinajn literojn kaj formis novajn vortojn. La signifoj de la novaj vortoj diferencas de la vortoj, enkondukitaj en Esperanto per la supre menciitaj 6 formoj.

    Analizante la vortoradikojn, elektitajn de d-ro Zamenhof, oni povas trovi, ke la plejmulto de tiuj i vortoradikoj preska? aperas en iuj lingvoj de latina, germana kaj slava serioj. Ekzemple, la Esperanta vorto“vino” ankora estas vino en la itala, hispana kaj rusa lingvoj (el ili la rusa vorto estas literumita per la slavaj literoj); en Latino—vinum; en la franca—vin; en la germana—wein; en la angla— wine kaj en la portugala— vinho. Tiu i fenomeno montras, ke por elekti Esperantajn vortojn d-ro Zamenhof rafinis diversajn lingvojn de la hind-eropa familio, kaj anka montras, ke la antikva Latino havas grandan influon al aliaj lingvoj,
    Fere de tiu i diskuto, oni povas vidi, ke inter Latino kaj Esperanto havas tre intiman rilaton, kaj Latino estas deviga kurso de diversnivelaj medicinaj lernejoj, tial en la lernado de Esperanto, la medicinaj laborantoj kaj lernantoj havas aparte avantaan kondion. Estas necese, ke ni energie diskonigu kaj disvastigu Esperanton inter ili. En la vivecplena Esperanto-movado ili estos neignorebla aktiva forto.